De Historicus

"De historicus begint wanneer een meisje van zestien op een avond thuis in Amsterdam, niet alleen een vreemd boek vindt in de bibliotheek van haar vader, maar ook enkele verontrustende brieven. Op zoek naar het waarom van deze brieven stapt ze een wereld vol intriges binnen en maakt kennis met vier historici die hun reputatie, hun geestelijke gezondheid en hun leven op het spel zetten om een middeleeuws geheim te ontcijferen dat tot op de dag van vandaag een bedreiging vormt. De historicus voert de lezer mee van Amsterdam naar Istanboel en Boedapest, van Oxford naar de Pyreneeën, van Griekenland via Transsylvanië naar Bulgarije." (Crimezone)

(hieronder staan delen van de plot en enkele verwijzingen naar plotwendingen beschreven.)

"Donna Tart meets Umberto Eco meets Dan Brown", vermeldt de achterflap over het in 2005 verschenen boek. De twijfel slaat acuut toe. Als dat maar goed gaat.

De beslissing valt voorzichtig positief uit, mede geholpen door de schappelijke paperbackprijs. Het boek wordt gekocht en de referentie afgedaan als een oprisping die hooguit tot wat introspectief en somber geneuzel tijdens het lezen zal leiden.

Een probleem van dit soort "fact based fiction" boeken is dat het uit de aard der zaak niet goed uit elkaar te houden is wat nu historisch feit en historische fictie is. Het is daardoor onduidelijk wat de toegevoegde waarde van de met veel tamtam geclaimde "facts" is. Misschien is dit niet voor iedere lezer een probleem, maar wel voor degene die wel degelijk geinteresseerd is in de feiten. Gelukkig laat Kostova claims over de feiten achter de fictie verder achterwege. Het beste is daarom maar aan te nemen dat "fact" en "fiction" niet uit elkaar te halen zijn, en dat wie echt iets wil weten over het onderwerp van het boek, de speurtocht naar de historie van Graaf Vlad III Ţepeş ("Spietser") "Drakulya" van Walachije en zijn relatief kortstondige conflict met de Ottomanen onder aanvoering van Mehmet II, zich er maar een deugdelijk geschiedenisboek over dient aan te schaffen. Kostova zegt in ieder geval haar feiten op een rijtje te hebben. Ze zou maar liefst tien jaar research hebben gedaan naar Vlad (die overigens geen vampier was, en er in Roemenië ook nooit mee verbonden is geweest tot na de val van het IJzeren gordijn de commercie ermee op de loop ging), naar zijn extreem wrede gespiets, en naar de Moren onder aanvoering van hun Sultan Mehmet II.

Het boek gaat erg langzaam van start. Pas na een flink stuk doorlezen wint het verhaal aan snelheid en voortgang. Door het aanvankelijke gebrek aan tempo is het ook lang moeilijk zich te identificeren met de hoofdpersonen. Het wisselende tempo is een generiek probleem van het boek. Ook halverwege verzandt het verhaal weer in te uitgebreide beschrijvingen van irrelevante ontmoetingen met copieuze diners in schitterende steden, hetgeen sterk afleidt. Terwijl de hoofdpersoon nog kort tevoren leed onder een grote behoefte aan haast, is hij nu zijn gevoel van urgentie ineens weer kwijt. Wil Kostova iets te graag en te minutieus de grandeur van alle bezochte gebieden en steden beschrijven? Ook golft het verhaal onregelmatig waar het de perspectiefwisselingen tussen de hoofdpersonen betreft. Het gevolg daarvan is dat de lezer in verwarring kan raken over de verschillende tijden waarin het verhaal zich afspeelt, en het belang van deze perspectiefwisselingen voor de opbouw van het verhaal, een klein gebrek dat pas later in het boek wordt gecorrigeerd. Maar over het algemeen leest het boek, zodra het weer vaart oppakt, zonder meer genoeglijk en vlot weg, en is spannend en interessant genoeg.

Is het thema van het boek origineel? Niet echt. Het is inmiddels wel duidelijk dat de koppeling van Vlad Ţepeş "Drakulya" aan vampirisme een verzinsel is uit de negentiende eeuw van Bram Stoker, en dat hij in "Dracula" met grote waarschijnlijkheid alleen maar de bijnaam "Dracula" heeft overgenomen omdat hij de naam zo mooi vond, maar verder niet koppelt aan de historische Vlad. Dat maakt het boek weer wat minder origineel, want het is natuurlijk duidelijk dat het boek over Vlad III "Ţepeş" als vampier gaat. Kostova speelt duidelijk leentjebuur - we kunnen het ook een hommage noemen - bij Stoker's Dracula: ook haar verhaal is opgebouwd uit dagboek- en brieffragmenten en perspectiefwisselingen tussen verscheidene problemen. Maar griezelig wil het niet worden. Het echt griezelige bestaat niet uit bovennatuurlijke verschijnselen die tegen de natuurwetten ingaan, en daarom ook in een boek niet serieus te nemen zijn, maar uit het logische en verklaarbare dat angstaanjagende proporties aanneemt. Ik had een beetje gehoopt dat de hoofdpersonen Vlad in de geschiedenis tegen zouden komen zonder veel meer kennis over hem dan zijn onterechte verwantschap met het vampirisme via Stoker's "Dracula", maar dan verrast zouden worden door nieuwe, niet aan vampirisme gekoppelde en verontrustende kennis over Vlad III en zijn wrede historische erfenis. Dat zou ook een verbinding tot stand hebben gebracht tussen het door Kostova geclaimde minutieuze onderzoek en het verhaal zelf. Helaas - in het tweede deel van het boek verwordt het helemaal tot een klassiek en uiterst behoudend vampierverhaal.

Verder is het uitgangspunt een beetje sleets: de eeuwige weledelgeleerde single vader met de onwerkelijk leergierige dochter en haar onwerkelijk missende (en weer opduikende) moeder. De vraag rijst al snel tijdens het lezen waar de dochter nu precies voor nodig is in de verhaallijn, en het antwoord blijft welbezien uit. In de apotheose van het boek had ze makkelijk gemist kunnen worden. Bijna het gehele boek wordt ingenomen door de speurtocht van haar vader en moeder naar Vlad. Het is duidelijk dat Kostova het verhaal suspense wil mee geven door het te laten opbouwen vanuit het perspectief van drie steeds angstiger wordende vertellers. Maar het pakt niet echt goed uit. Daarnaast zitten er nogal wat mislukte dramapogingen in om de lezer aan het huiveren te krijgen. Wil zoiets effectief worden, dan zal de betekenis toch verder uitgewerkt moeten worden - en huiveringwekkend moeten zijn. Het slot, waarin uiteraard de ondode Vlad traditioneel sneeft, maar gelukkig weer niet helemaal, omdat uiteraard de bloedlijn blijft bestaan, had best wat verder uitgewerkt kunnen worden. Aan het eind raffelt Kostova wel meer af bij het aan elkaar knopen van losse eindjes.

Eindconclusie: een uiterst traditioneel en weinig verrassend vampierverhaal waarin Kostova een immer riskante aansluiting probeert te krijgen van de historie met de fictie, en waar beslist wat meer redactie op had mogen worden toegepast. Het verhaal dat overblijft heeft een onregelmatig tempo, dat de leesbaarheid niet ten goede komt. Verder is het een bij vlagen prettig lezend verhaal dat in ieder geval niet irriteert door de discrepantie tussen overspannen claims over de feiten en het fictieve eindresultaat. Als Kostova iets puntiger gaat schrijven (of redigeren) en meer aandacht geeft aan een (verrassender) plot valt er nog veel goeds te verwachten van deze overduidelijk getalenteerde schrijfster.