Martine Gosselink - 'Land in Zicht!', Vingboons tekent de wereld van de 17e eeuw

In de inleiding van het boek stelt Maarten van Boven, directeur van het Nationaal Archief dat het Internet soms tekort schiet in de informatieovervloed. Terecht constateert hij dat het nog een veel te grofmazig net is om al het Nederlands erfgoed in te vangen. Daarnaast vinden veel mensen de fysieke nabijheid van kunst erg belangrijk.

Tot 15 april (2007) bestaat de mogelijkheid de kunst van Vingboons fysiek van nabij te aanschouwen in de Kunsthal in Rotterdam. Het gebouw dat Rem Koolhaas tekende en dat in de lijst van duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw voorkomt, bevat altijd een groot aantal wisseltentoonstellingen over verschillende onderwerpen, die overigens van wisselende allure kunnen zijn. Het boek, dat uiteraard ook in de Kunsthal te verkrijgen is, en de tentoonstelling beschrijven de landkaarten van kaartenmaker Johannes Vingboons (ca 1616-1670) vanuit kunsthistorisch en historisch perspectief. Zo is er bijvoorbeeld een keuze gemaakt uit de kaarten van Vingboons, en is in overleg met de organisatie van World Press Photo een aantal fotografen gevraagd een contemporaine vertolking vanuit het perspectief van Vingboons te geven van de plaatsen die hij tekende. In de tentoonstellingzaal en in het boek worden de tekeningen en de foto's naast elkaar getoond. Het resultaat van deze vergelijking is wat onevenwichtig en niet altijd even geslaagd, waardoor het vanuit historisch perspectief relatief weinig toevoegt aan de kaarten. Als basaal vergelijkingsmateriaal is een aantal foto's echter wel de moeite waard.

Laat de tentoonstelling de bezoeker dwalen door de continenten die Vingboons - zonder uit zijn stad Amsterdam te komen - overtekende uit talloze bronnen, het boek voegt er een samenhangende beschrijving van de achtergrond en werkwijze van Vingboons bij. Daardoor is het - als zo vaak bij thematische tentoonstellingen - waardevoller om "eerst het boek te lezen en dan pas de film te zien". Dit is echter een generiek probleem van thematische tentoonstellingen: het is vaak lastig de bedoeling en achtergrond van het tentoongestelde de karakteriseren, en de samenhang te duiden.

Vingboons' kaarten blijken in de zeventiende eeuw een groot praktisch nut te hebben gehad. Omdat sommige kaarten gebaseerd konden zijn op talloze schriftelijke en zelfs orale bronnen, gold niet zelden het principe "Feind Schaut Mit". Een door een ingenieur uit een vijandig land meegenomen schets wordt gretig ingezien door de Nederlandse overheid als onderdeel van het spionagebeleid. Het praktisch nut houdt echter op als het gaat om navigeren. Als zeekaart of paskaart werden ze niet gebruikt, ook al staan op menig kaart een windroos en gradenlijnen.

Het perspectief op de kaarten van Vingboons is wisselend. Soms zijn ze opgezet volgens het stramien van de moderne plattegrond, dan weer wordt er een mengeling van vogelvluchtperspectief en plattegrond gebruikt. De samensteller(s) van boek en tentoonstelling hebben waar het kon de bron van Vingboons' kaart erbij vermeld en vertoond.Voor wie verder wil zoeken is er achterin het boek een compleet overzicht van Vingboons' oeuvre toegevoegd. Bij de tentoonstelling is een kleine, goed verzorgde handleiding met beschrijving van de tentoongestelde stukken gratis verkrijgbaar. Wat de toekomst betreft stelt het Nationaal Archief in de toelichting: "Zijn aquarellen zijn, op een enkele na, niet eerder tentoongesteld en zullen vanwege hun kwetsbaarheid zeer waarschijnlijk nooit meer worden getoond in deze omvang." Uiterlijk 15 april dus.