Problemen oplossen of stokpaardjes berijden?

Volkskrant-commentator Martin Sommer gaat met vakantie. Ter afsluiting van het bestuurlijke jaar evalueert hij zijn eigen historische commentaar over het huidige kabinetsbeleid. Dat is altijd een interessante exercitie. Hij spaart zichzelf niet. Ook hij is te snel te enthousiast geweest en al te snel te sceptisch en cynisch.

Waarom heeft het huidige kabinet zo weinig draagvlak in de maatschappij? Volgens Sommers kan dit het beste worden samengevat met de ideeën van bestuurskundige Paul 't Hart die deze geuit heeft in het blad Binnenlands Bestuur. 't Hart vond het maar raar dat al na twee weken het kabinet de wind van voren kreeg. Hoe kun je zo besturen? Met de "ongelofelijke verantwoordingsdruk" en "afrekencultuur" kom je nooit aan regeren toe, aldus 't Hart en - naar ik begrijp - ook Sommer.

Waarom kreeg het kabinet ook alweer na twee weken regeren de wind van voren? Het wilde de zorgpremies voor grote groepen extreem verhogen. Omdat de marktwerking in de zorg was uitgelopen op zichzelf verrijkende bestuurders in plaats van op betere zorg voor patiënten; omdat er niet geïnvesteerd werd in zorg maar in mislukte megafusies en marmer in de bestuurskamers. Omdat de faalkosten afgewenteld werden op de slachtoffers van dit sociopatische marktdenken: de patiënten en verzekerden. Voorzitter Hans Spekman van de PvdA vond het een feest.

Iedereen wilde een stabiele regering die in staat was de werkelijke problemen in de maatschappij aan te pakken. Iedereen was blij dat er snel een nieuw kabinet kwam in plaats van een ellenlange formatie. Maar wat we kregen was geen daadkracht maar ideologisch gedram.
Het dieptepunt was de bijna-ondergang van SNS Bank. Toen het salaris van de interim-directeur bekend werd, ingehuurd om de puinhoop van de vorige directie op te ruimen, werd aan de minister-president gevraagd of de hoogte ervan wel te verdedigen viel. Het antwoord was ontluisterend. De minister-president vond vragen hierover "een idiote discussie". Daarmee liet hij weten de essentie van de problematiek volkomen irrelevant te vinden. Om met 't Hart te spreken: hoe kan je regeren als mensen je op dergelijke triviale zaken afrekenen?

Triviaal waren ze allerminst. Integendeel: ze vormden het hart van de huidige problematiek. Die was het ontspoorde marktdenken, waarin bedrijven schaamteloos baten inslikken en kosten afwentelen op de maatschappij. Bankmanagers kwamen - en komen - ongestraft weg met het verkwanselen van miljarden voor eigen gewin; de rekening werd gelegd bij jan-met-de-pet, die er met zijn baan, zijn huis en zijn pensioen voor betaalde en voor het minste of geringste de deurwaarder aan de deur kreeg. De echte veroorzakers van de crisis werden opzichtig uit de wind gehouden.

De maatschappij verwachtte dat een nieuwe, daadkrachtige regering deze misstanden zou aanpakken en een begin zou maken met het herstructureren van de bizarre inrichting van deze markteconomie. Maar wat de maatschappij kreeg was een regering die onverstoorbaar door bleef gaan op de weg die ons al half in de afgrond had geleid. Ze deed er zelfs nog een schepje bovenop.
Om terug te keren naar Martin Sommer, "musea(...), vakbladen of vakgroepen, asielkinderen, rolstoelen, dagbehandelingen, eerste-, tweede- of derdelijnszorg", vonden een "gewillig oor" bij de pers tegen bezuinigingen op hun toko. En terecht, want herstructurering en aanpak van de veroorzakers van de crisis zat er niet in. De zorg, de gehandicapten, de gepensioneerden, de spaarders, de werknemers en de groeiende groep moderne dagloners, zij mochten opnieuw betalen voor het psychopathische gedrag van een kleine bovenlaag. Gedrag dat nog eens extra werd beloond. Ondanks de rampzalig verlopen exercitie van marktwerking in de zorg, het onderwijs en de nutsvoorzieningen, de debacles van Fyra en HSL, JSF, Vestia, Amarantis en mega-ROC's, blijft de huidige bestuurselite de veroorzakers van de crisis belonen en de slachtoffers straffen.

Het is alsof stijgende lasten van criminaliteit moeten worden verhaald door een heffing in te stellen voor iedereen die als slachtoffer aangifte doet.

Het hoogst politiek haalbare tot nog toe is enig gesputter over megabedrijven als Apple en Starbucks, die wel hun winsten willen maximeren in de landen waarin ze opereren, maar niet bereid zijn via belastingen bij te dragen aan de kosten daar waar ze die veroorzaken. En dat alles onder het sofisme dat het "legaal" is. De opdracht aan de politiek was en is onveranderd: pak dat aan. Maar in de uitvoering worden echter de slachtoffers aangepakt, en de daders beloond voor hun slechte gedrag. Hoezo "verantwoordingsdruk" en "afrekencultuur"?

De opmerkelijke conclusie van Sommer en 't Hart dat je met de huidige houding van het publiek en -naar ik Sommer begrijp vooral - de pers niet aan regeren toekomt zet de wereld dan ook op zijn kop.

Regeren is niet ideologische stokpaardjes blijven berijden die de samenleving tot aan de afgrond en wellicht daarin hebben gebracht. Het is wel het aanpakken van de essentiële problemen die onze samenleving blijvend ontregelen.
Geloof het of niet, maar dat zijn niet te lage belastingen, te lage premies, te hoge pensioenen of teveel musea en rolstoelen.

Ik wens Martin Sommer overigens een fijne vakantie toe.