Star Trek Enterprise: ging er wel iets mis?

"Take her out ... straight and steady."
Thus begins the fifth series, Star Trek: Enterprise (originally titled simply Enterprise — the first to drop the Star Trek moniker from its title). Like Star Trek: Voyager, Enterprise debuted on UPN. This time, however, it was as the network's lead fall show of 2001. This new, landmark show, a prequel to the Original Series, focuses on the first long-term manned Starfleet expedition, only 88 years following Zefram Cochrane's Phoenix flight and first contact with the Vulcans. (Startrek.com)

Een jaar of dertien geleden verdwaalde er een ruimteschip in ons Melkwegstelsel. Na zeven jaren vliegen en 70.000 lichtjaren afgelegd te hebben was de reislust ineens een stuk minder. Negentig lichtjaren vliegen met een ruimteschip was ineens alweer voldoende. En zo begon in 2001 een nieuwe serie van het vroeger zo populaire Star Trek als opvolger van Star Trek Voyager. Deze serie heette kortweg "Enterprise", en vanaf het derde seizoen "Star Trek Enterprise". Voor het eerst heeft de Aarde, in de 22e eeuw, de beschikking over een ruimteschip dat meer dan honderd keer de lichtsnelheid kan halen met zijn "warp"-aandrijving.

Mensen, Vulcanen, warpaandrijving - het is allemaal gesneden koek voor de liefhebbers, en velen die wat minder enthousiast zijn zullen toch moeiteloos de namen van Star Trek-helden als Kirk en mr. Spock kunnen noemen. Ook Picard en de androïde Data zullen voor velen bekend zijn. Maar Jonathan Archer als de nieuwe Kirk, Charles "Trip" Tucker in de rol van Scotty en subcommander T'pol als vervanging voor Spock zullen slechts bij weinigen bekend zijn. Enterprise hield het als serie vier jaar uit en werd toen van de buis afgevoerd. Een seizoen langer overigens dan de originele Star Trek-serie, want die flopte na drie seizoenen alvorens in latere jaren tot cultsucces te verworden.

Canon

De hoeveelheid analyses die zijn gewijd aan de reden van de mislukking is enorm. Er zijn verhalen over slechte programmering, te weinig uitzendstations, te late "syndication" (niet-exclusieve, betaalde verspreiding via andere zenders) en dat kan een probleem zijn geweest. Maar de kritiek vanuit de fancommunity was het heftigst. Deze kritiek legde bovendien nog eens een onverzoenbare scheiding der geesten bloot. Aan de ene zijde waren er de fanatieke kijkers die naast Star Trek series en films ook nog eens conventies aflopen waarop zij zich als Klingon of Kirk vermommen. Ze wezen op het vaststaande feit dat de producers van Enterprise arrogante veelverdieners waren die de erfenis van Gene Roddenberry, de bedenker van Star Trek die al vele jaren dood is, volkomen te grabbel gegooid hebben. Men spreekt over "canon" en dat zegt voldoende. Aan de andere kant zagen we een groep die de serie spannend vond, mooi geproduceerd en bovendien van elke Star Trek-serie hield.

Wie heeft gelijk? Is het relevant? Het probleem van de serie lijkt voornamelijk geweest te zijn dat de producers zich schijnbaar precies tussen die twee partijen hebben teruggevonden, en regelmatig heen en weer geslingerd werden. Aan wie dienen we leenroerig te zijn? Aan de canonaanbidders of aan de mensen die een 40 minuten lang avontuur willen consumeren? Schrijven voor een doelgroep is iets anders dan mensen naar de mond praten. Het eerste is keuzes maken, het tweede is keuzes ontwijken.

De canonadepten raakten niet uitgepraat: of ze spraken schande als de continuïteit van het Star Trekuniversum werd geschonden, of ze juichten als er bijbelse verwijzingen naar de originele Star Trek-series waren. Slechts dat was de maat der dingen. Wie herinnert zich die originele Star Trek serie nog? Ik wel. De avonturen vond ik erg leuk omdat deze zich afspeelden in de ruimte en als jongetje met als hobby astronomie is dat al heel wat. Maar Kirk was een achterlijke seksist. Ik kende het woord nog niet, maar ik vond zijn gelik aan iedere vrouw die hij tegenkwam toen al stuitend en uit de tijd. Het enige opvallende was dat in de Verenigde Staten erg veel heisa werd gemaakt over een zwarte vrouw op de brug van het schip, iets dat ons in Nederland weinig zei. Het geschud op de brug bij een aanval van de alien van de week™ was pathetisch. De verhalen waren voorspelbaar en eindigden meestal met dezelfde ongeloofwaardige technologietruc van de week™. Nu, 40 jaar later zijn ook de decors volkomen door het ijs gezakt. Is stokoud jaren '60-amusement "canon" dat als maat der dingen in het eerste decennium van 2000 moet dienen?

Ja, dat is canon. En wat in de series daarop (The Next Generation, Deep Space Nine en Voyager) volgde was ook canon. De makers van Enterprise hebben het aan zichzelf te wijten: door zo nadrukkelijk over een "prequel" te spreken verplichtten ze zich aan die canon te houden. Immers, wat is het nut van zo'n verwijzing als het geen consequenties heeft? Als dan de oppermachtige kijkcijfers ook nog eens slecht zijn, wordt het schijnbaar dode paard onmiddellijk afgevoerd naar het abattoir. Jammer, want uiteindelijk is Star Trek een universum op zich geworden dat potentie genoeg heeft om mensen ook nu nog vele jaren te amuseren.

En waar staat deze recensent in het debat? Star Trek Enterprise was een leuke serie. Iedere week een korte speelfilm: niet uitzonderlijk goed en origineel, zeker niet slecht, maar wel ruim uitstekend boven de rest van het métier. Soms kijk ik wel eens met een schuin oog naar de nieuwe versie van Battelstar Galactica of één van de ik weet niet hoeveel versies van "Stargate", en het is allemaal bedroevend. Deprimerende en eindeloze oorlogen, stompzinnig wapengekletter van overbodig stoer rondlopende (Amerikaanse) soldaten, domme dialogen van platte karakters, verhalen zonder eind.

Enterprise was ook een mooi gemaakte serie: de CGI was continu van een goed niveau en soms gewoonweg verbluffend. Opgegroeid met de schaalmodellen van Star Trek en de onwerkelijke maar wel steeds mooier wordende animaties en eerste stappen op weg naar CGI van The Next Generation (TNG) en later Voyager is de serie een verwennerij.

Warrig

Eén van de redenen waarom ik niet tegen de problemen van de canonisten aanloop is omdat ik helemaal niet zo kritisch ben op eenvoudig doch onderhoudend entertainment dat nooit heeft gepretendeerd meer te zijn dan dat. Voor mij is het van belang dat vooral gedurende de looptijd de logica en de continuïteit gewaarborgd blijft, daar ik anders de draad kwijtraak. In voorliggende gevallen rijst dan al gauw het vermoeden bij zulk een eenvoudige kijker dat hij het niet goed begrepen heeft.

Voorbeeld: het verhaal van een "koude tijdoorlog" die zich op de achtergrond afspeelt is warrig. Regelmatig vroeg ik me af of het al afgelopen was, nog bezig was en zo ja wat er precies bezig was. Om nog maar te zwijgen van het derde seizoen waarin de Amerikaanse schrijvers dit verhaal nog onduidelijker maken door posthuum op de vuist te gaan met de daders van "9/11" in de vorm van het vijandstereotype Xindi-verhaal. De planeet van deze aliens wordt vierhonderd jaar in de toekomst vernietigd door de mens, maar dan honderd jaar in het verleden. Goed, tijdreizen dus, zelfs als het om oorlogvoeren gaat. Maar wat lastigers is: aanwijzingen of bewijzen blijven achterwege - niet alleen de vermeende "daders" krijgen nooit bewijzen te zien van de hun onbekende wandaden, ook de "slachtoffers" zelf zien of hebben nooit solide bewijs van Aardse betrokkenheid. Daarnaast blijft het onduidelijk waarom dat men juist nu op de Aarde afvliegt, in plaats van honderd jaar tevoren, toen de mensheid nog helemaal niets in te brengen had tegen superieure aliens.Toen waren de Xindi ook al ruimtereizigers, anders waren ze nu allemaal dood geweest.
Ook snapte ik niet waarom de Xindi met hoempa en fanfare hun komende aanval aankondigden door een testmodel een gaatje in de Aarde te laten branden, om vervolgens ultrastiekem het definitieve wapen te testen op een maan bij de Xindi om de hoek. Zou de omgekeerde volgorde niet logischer zijn? Eerst oefenen op een maan met een testmodel, dan met het definitieve model de Aarde in puzzelstukjes blazen? Dat is geen goed teken. Waarom vechten deze mensen met elkaar? Hoorde dit nou ook bij die "koude tijdoorlog" of niet? In het begin van het vierde en laatste seizoen blijkt zulks het geval te zijn, maar uit de rommelige en ongeloofwaardige wijze waarop het verhaal wordt afgesloten blijkt dat de verschillende schrijvers het spoor nauwelijks minder bijster waren dan ik.

Een ander voorbeeld. In seizoen één wordt de Vulcaanse wetenschapsofficier van de Enterprise na een uit de hand gelopen experiment geestelijk aangerand door een afvallige soortgenoot. De kapitein is terecht boos op de dader - er vallen zelfs klappen. In seizoen twee heeft de Vulcaanse dame er een ziekte aan over gehouden. De kapitein is stomverbaasd als hij haar verhaal hoort. Hij wist helemaal niet dat ze was aangevallen. Opnieuw schrik ik: heb ik niet goed opgelet? Snap ik het verhaal niet? Niets van dat al. De schrijvers hebben vergeten te onthouden wat ze eerder geschreven hadden. Dat is in principe dodelijk voor een serie. Doe dat soort simpele dingen goed, of doe ze helemaal niet. Continuïteit is zorg en aandacht, geen raketwetenschap. Huur een continuityspecialist van een andere soap in, en doe het wel goed.

Als de continuïteit ten behoeve van de fans eens wordt eerbiedigd, en nog wel met eerdere series, leidt dit weer tot onnozele oplossingen. Grootorige buitenaardsen, de Ferengi, overvallen de Enterprise, maar niemand mag weten dat het Ferengi zijn, want volgens de canon duurt het nog twee eeuwen voor we ze tegenkomen. Dus volgt een aflevering waarin iedereen door de Ferengi wordt aangevallen, iedereen de Ferengi ziet, iedereen met de Ferengi praat maar niemand vraagt hoe ze heten. Continuïteit gered, logica naar de haaien. Dat is vragen om problemen.

Puberale sex

Een ander probleem dat ik met de serie had was de puberale verwijzing naar seks. Dat Amerikanen weinig volwassen omgaan met seks is bekend, maar deze serie bevatte toch onvolwassen seks van een andere orde. In Voyager vond ik het optreden van de afvallige borg-alien "Seven of Nine" in haar idioot strakke pakjes al stuitend; dit wordt herhaald met de Vulcaanse T'Pol, gespeeld door voormalig fotomodel Jolene Blalock, met het haar laten aantrekken van stoeipakjes. Ik ben geen canonist, maar heb wel bijna veertig jaar Star Trek-vulcanen gezien. Wat dragen hun mannen en vrouwen altijd, waar we ze ook maar tegenkomen? Lange soepjurken, geen stoeipakjes. Zelfs als in het vierde seizoen T'Pol toetreedt tot het Starfleetcorps (in de rang van commander) krijgt ze niet eens een Starfleet uniform. De schrijvers lijken te zeggen dat als je een lekker wijf bent en je in het leger zit, je volgens instructies een strakke legging en kek topje dient aan te trekken in plaats van een uniform. Wat is dat voor een organisatie? Dit soort dingen moet schrijvers storen; het hoort er niet in thuis.

Ook werd het Vulcaanse seksleven geslachtofferd voor ranzige praat. In de originele serie had de schrijver bedacht dat Vulcaanse mannen, emoties permanent uitgeschakeld door meditatie, toch nog wat emotieresidu hadden. Eenmaal in de zeven jaar ondervinden ze de "seven year itch", dan wel niet met een vreemde vrouw maar met de door de gezamenlijke families bij de geboorte uitgekozen partner. En daar blijft het bij. Maar in Enterprise blijken ineens vrouwen aan dezelfde kwaal te leiden. Kansberekening is nooit mijn sterkste kant geweest, maar als dat echt zo is zullen er weinig kindertjes op Vulcan geboren worden, omdat de toekomstige pappa en mamma allebei tegelijkertijd huwelijksjeuk moeten krijgen. Vervelender is echter dat deze Vulcaanse specialiteit slechts één doel heeft, namelijk om een actrice in haar ondergoed door het schip te laten hollen. Dat was niet nodig.
En dan zwijgen we nog maar van de ronduit stuitende massagescènes die plaatsvinden in de ontsmettingskamer van Enterprise, en -in seizoen 3 - in de slaapkamers van twee van de drie hoogste officieren aan boord onder de noemer "bevoel me, ik slaap zo slecht". Uiteraard is ons voormalige fotomodel daarbij altijd aanwezig in afzakkende pyjama of in merkwaardig blauw Starfleet ondergoed. Het is de serie en de acteurs onwaardig. Waren we net van die wandelende peniskoker van een Kirk af, gaan we de mannelijk pukkelende jeugd onder de zestien bedienen.

Treurig

Het heeft geleid tot felle en treurige aanvallen op de acteurs. Canonisten schilderden Jolene Blalock af als een ingehuurde slettebel die om haar figuur was gekozen, en omdat zulks nog niet genoeg was, werd bovendien vastgesteld dat ze nog een lelijke met lipvuller en siliconen opgeblazen magere slettebel was. De verwijzingen naar "Seven of Nine" lagen voor de hand. Maar zowel Jeri Ryan (Seven of Nine) als Jolene Blalock verdienden dat geen van beide. Ze acteerden beide gewoon goed. Het gedrag van Seven of Nine was een doorlopende en vaak humoristische confrontatie met de werkelijkheid die wij als vanzelfsprekend beschouwen. Jammer dat ze zo nodig "mens" moest worden, net als Data in TNG. T'Pol speelt aanvankelijk een kritische stem vol machinegeweerlogica. Daarmee maakten de schrijvers haar een prachtig tegenwicht voor de menselijke kapitein en zijn getrouwen, die zelden meer dan twee stappen vooruit konden denken, en als ze daadwerkelijk gingen lopen nog geen stap konden zetten zonder regelmatig opzichtig onderuit te gaan. Maar ook zij moest "menselijker" worden en wel op een manier die niet alleen mr. Spock's Vulcaanse wenkbrauwen zou doen fronsen. In het derde seizoen blijkt deze Vulcaanse zelfs zo slecht met haar emoties om te kunnen gaan dat ze spontaan aan de ruimteheroïne gaat. De treurnis is daarmee compleet. Wat voor boerenkinkels zijn wij toch, dat iedereen aan de vermeend superieure menselijke maat zou moeten voldoen? Waarom zijn emoties beter dan geen emoties? Gezien het regelmatig terugkerende klunzige gedrag van de kapitein en zijn menselijke companen gedurende de serie zou je denken dat de schrijvers juist wilden aantonen dat een paar Vulcaanse trekjes overnemen profijtelijk voor de kwaliteit der menselijke besluitvorming zou kunnen zijn. Maar de uiteindelijke boodschap van de schrijvers blijkt een andere te zijn: gedraag je als een idioot en leer er niets van, dan komt alles goed; maar bezint eer ge begint is je verstand gebruiken en dat kan nooit goed zijn voor je emotionele ontwikkeling. Liever keer op keer genieten van de emotie als je met de neus tegen een boom oploopt dat één keer nadenken en hem ontwijken. Les geleerd.
Terugkerend naar T'Pol bleek buiten de serie actrice Jolene Blalock echter uiterst sympatiek, betrokken en intelligent en was bovendien in staat van de gehele cast de meest treffende opmerkingen te maken over de richting die de serie nam, naast het commentaar op de toenemend trieste positie van het door haar gespeelde personage daarin.

Soms was de kritiek gewoon eenvoudig te voorkomen door iets zorgvuldiger de eigen scripts te lezen of te herlezen, en de techniek kritisch te blijven bekijken. Een voorbeeld daarvan is de snelheid van de nieuwe Enterprise. Deze gaat bijna honderd keer de snelheid van het licht, zo beweert de kapitein. Dan vliegt men naar de Klingonplaneet in vier dagen. Als voormalig sterrekundestudent en amateurastronoom weet ik nu dat deze planeet op ongeveer één lichtjaar afstand van de Aarde staat. Dat kan niet, want de dichtsbijzijnde ster is in het echt al vier lichtjaren van ons verwijderd en in de originele Star Trek serie vloog Kirk vijf jaar rond zonder continu tegen Klingons aan te vliegen. Toevallig hoor en weet ik dat, maar ik haal er mijn schouders over op. Het universum van Star Trek is toch al veel te dicht bevolkt. Van mij mag het wat leger, maar het staat het verhaal niet in de weg.
Aan de andere kant kan ik me een aflevering uit The Next Generation van Picard en zijn mannen en vrouwen herinneren waarin de hoofdingenieur van het schip, Geordi, de niet goed werkende transporteurs uit elkaar haalt ter controle. "Ook de Heisenberg compensators hebben we gecontroleerd," zei hij en dat deed me deugd. Transporteurs kunnen niet werken. Heisenbergs onzekerheidsprincipe zegt simpelweg dat we nooit tegelijkertijd kunnen weten waar een deeltje is en wanneer een deeltje daar is. De schrijver wist dit en kwam met dit weldoordachte detail. Het kan wel.

Inspiratie

Na het lezen van letterlijk tientallen reviews over de serie en individuele afleveringen en het beschrijven van een willekeurig aantal observaties hierboven komt er een ongemakkelijk gevoel op. Ging er eigenlijk wel iets mis met Enterprise? De vormgeving was voor een TV-serie fantastisch. Het adagium "stand verplicht" is nonsens: de originele Star Trek was een goedkope ruimtewestern vol clichés. The Next Generation was een jaren '80 product vol menselijke mensen op zoek naar hun innerlijke menselijke menselijkheid. Latex op het gezicht of niet: iedereen wilde de menselijkheid verkrijgen als ging het om een 24e-eeuwse versie van een iPod. Deep Space Nine - hoewel nauwelijks door mij bekeken - was helemaal een soap zonder eind. Voyager was gebaseerd op een goed idee, en startte aardig, maar begon in de laatste seizoenen de problemen te vertonen die ook in Enterprise regelmatig opspeelden. Ook dat moge een vingerwijzing zijn. Beide series werden geproduceerd door hetzelfde team. Misschien heeft dit Enterprise de das omgedaan. Wie zeven jaar heeft zitten schrijven, verdient een beetje creatieve rust. Wie een nieuwe serie opzet die eigenlijk "oud" is zal daardoor geen nieuwe inspiratie krijgen. Veel verhalen deden bekend aan. Sommige waren gewoon letterlijk overgeschreven van eerdere Star Trek-episodes. Een ander team van producers en schrijvers had dat wellicht ondervangen.

Slotconclusie: Star Trek Enterprise was nooit slechter dan de originele Star Trek en alles wat daarna kwam. Het was een heel gewone Star Trek. Daarmee was de magie verdwenen. Het wordt dan - in een tijd waar een televisiekijker meer problemen heeft met het maken van keuzes dan met het hebben van keuzes - meer dan ooit zaak de inhoud bovengemiddeld goed te maken. Als dat niet gebeurt, zal het voor menig kijker - en al helemaal voor de gelovigen - geen feest der herkenning meer worden maar een treurmis voor een oude bekende.